مریم زادخواست - اوکراین با سابقه تاریخی و نقش مهم و اساسی در شکل گیری فرهنگ روسی با موقعیت جغرافیایی بسیار حساس در همسایگی مرزهای غربی روسیه، ارتباط زمینی روسیه را با اروپای شرقی و از آن طریق با اروپای غربی فراهم میکند موقعیت کلیدی اوکراین به این کشور این امکان را داده است که به بازیگری تاثیرگذار در رابطه با برقراری ارتباط زمینی روسیه با اروپا تبدیل شود و از این رهگذر برای چانه زنی با روسیه و غرب بهره گیرد.
در اوکراین دو طرز تفکر و دو نیروی غیر همسو با یکدیگر در مبارزه هستند؛ همچون دیگر کشورهای بازمانده از شوروی این دو نیرو، مرکز گرا (ایکونوگرافی) و مرکز گریز (سیرکولیشن) هستند که هر کدام ویژگیهای خود را دارند.
مرکز گراها (آیکونوگرافی یا نمادگراها) در راستای همسویی و نزدیکی با روسیه و مرکز گریزها (سیرکولیشن) مخالفین نزدیکی به روسیه هستند که در سمت و سویی پیوستن به ساختارهای یوروـ آتلاتیکی، عضویت در اتحادیه اروپا، ناتو و دیگر ساختارها حرکت میکنند.
روس گراها جریانی هستند که تلاش دارند رابطه خود را با فرهنگ، تاریخ و ادبیات روسی همچنان حفظ کنند که نماد اصلی آن فرهنگ روسی، زبان و کلیای مسیحی ارتدوکسی روسی است. میدانیم که اوکراین با واردات و ترانزیت گاز از روسیه که عمده گاز روسیه به اروپا از این طریق صادر میشود، ابزاری کنترلی برای تحمیل داده سیاسی خود بر مسکو را در دست دارد.
تنش در روابط دو کشور را میتوان در اتهام روسیه بهاوکراین مبنی بر دزدی گاز ترانزیتی، بدهی بسیار زیاد گاز مصرفی و کارشکنی در ترانزیت گاز و باج خواهی جستجو کرد که سبب خشم روسیه میشود. عامل دیگری نیز که به تنش در روابط دو کشور میانجامد، بنادر دریای سیاه اوکراین است که برخی از آنها در اجاره روسیه است.
در جنوب اوکراین و در ساحل دریای سیاه شبه جیره بسیار مهم، حساس و حاصل خیز کریمه قرار دارد که جز قلمرو سنتی روسیه بوده و در سالهای دهه 60 در دوره زمامداری خروشچف به اوکراین هدیه شده است. این شبه جزیره که به صورت جمهوری خودمختار اداره می شود 27 هزار کیلومتر مربع و سعت و حدود 3 میلیون نفر جمعیت دارد که ساکنان آن عمدتا تاتارهای مسلمان و روس تبار هستند.
در آغاز استقلال، ساکنان این شبه جزیره و پارلمان آن خواستار پیوستن دوباره به روسیه بودهاند اما در سالهای گذشته جریانهایی در این سرزمین رخ داده است. در چند سال گذشته و در زمان پهلوگیری ناوهای ناتو در بنادر این شبه جزیره مردم به شدت با آن مخالفت کرده و مانع پهلوگیری کشتیهای ناتو شدند بندر مهم سواستوپل در این شبه جزیره قرار دارد که در دوره شوروی مرکز استقرار ناوگان جنگی و اتمی روسیه در دریای سیاه در آن قرار داشت و پس از فروپاشی شوروی، روسیه ناگزیر برای استفاده از آن به اوکراین اجاره پرداخت میکند.
مناسبات گازی روسیه در قاره سبز
اروپا یک چهارم گاز خود را از روسیه تامین میکند و اصلی ترین خط انتقال آن از کشور اوکراین میگذرد. الکیسی میلر رئیس شرکت روسی گازپروم با بیان این که تقاضای گاز از سوی مصرف کنندگان روسی و اروپایی در چهار ماهه نخست سال جاری میلادیافزاش چشمگیری داشته است اظهار داشت: صادرات گاز شرکت روسی گازپروم به برخی از کشورهای عضو اتحادیه اروپا در دوره مرود بررسی به 40 درصد و به انگلیس نیز 50 درصد افزایش داشته است.
بیشترین تقاضای گاز روسیه از سوی انگلیس بوده که این تاییدی بر محقق شدن برنامههای این شرکت برای افزایش صادرات گاز به کشورهای اروپایی تا سال 2013 و ایجاد مسیرهای جدید برای صادرات گاز روسیه است.
شرکت گاز پروم همچنین قصد دارد تولید گاز خود را در سال جاری میلادی با 13 درصد افزایش به 519 میلیارد و 300 میلیون مترمکعب برساند. این اتفاق در حالی بروز میکند که صادرات گاز شرکت گاز پروم روسیه به کشورهایاروپایی در سال 2009، در پی بروز بحران اقتصاد جهانی به شدت کاهش یافته بود.
لازم به ذکر است واردات گاز انگلیس از روسیه نیز در سال 2009 با 65 درصد کاهش به 7 میلیارد و 300 میلیون مترمکعب رسید. اما موضوع حائز اهمیتدر مورد کشور اوکراین، همسایه و اقمار اسبق روسیه است که علی رغم اختلافات ریشهای میان دو کشور، حدود 80 درصد گاز صادراتی روسیه به اروپا از طریق خاک اوکراین انتقال مییابد.
با وجود اینکه روسیه و اوکراین متعهد شدهاند اختلافهای میان دو کشور، موجب مختل شدن صادرات گاز به اروپا نشود اما روسیه در سال2006 به دلیل اختلافات گازی با اوکراین عرضه این ماده را برای مدت کوتاهی به اوکراین متوقف کرد که این مساله کمبود عرضه گاز به شرق اروپا را به همراه داشت.
یکی از اختلافات اساسی گاز پروم با اوکراین در حال حاضر، بدهیهای معوق اوکراین است. در همین حال، اوکراین به عنوان بزرگترین وارد کننده گاز روسیه، همچنان اصرار بر کاهش بهای گاز وارداتی از این کشور دارد زیرا هر از چند گاهی تامین گاز وارداتی از این کشور دارد زیرا هر از چند گاهی تامین گاز برای کارخانههای بزرگ اوکرین به وسله شرکت نفت و گاز اوکراین که تامین کننده گاز مورد نیاز کارخانههای بزرگ کشور است قطع میشود.
زیرا مصرف کنندگان صنعتی اصلی گاز در اوکراین به شرکت نفت و گاز مقروض هستند و تسویه کردن این بدهیها بدون مداخله دولت ممکن نیست. از سوی دیگر توافقنامههای ماه آوریل روسیه واوکراین ـ که در ادامه به آن خواهیم پرداخت ـکه کاهش بهای گاز را در ازای تمدید مهلت حضور ناوگان دریای سیاه در شبه جزیره کریمه پیش بینی کردهان موجب بهبود اوضاع نشدهاند.
شرکت گاز اوکراین که یکی از شعب نفت و گاز است اعلام کرده دو سال پیش میزان این بهیها هفتاد میلیون دلار و در سال 2009 یکصد و شصت میلیون دلار بوده و در سه ماهه نخست امسال به دویست میلیون دلار بوده و در سه ماهه نخست امسال به دویست میلیون دلار رسیده است.
این شرکت دولتی در گزارش رسمی تاکید کرده که حتی امکان خرید ذخایر گاز انبارهای زیرزمینی توسط نفت و گاز به منظور تامین بدون وقفه گاز مصرف کنندگان در فصلهای پاییز و زمستان زیر سوال است.
لازم به ذکر است در منابع ذخیره سازی اوکراین، سیزده میلیارد متر مکعب گاز وجود دارد که حدود نیمی از نیازهای گازی این کشور را تامین میکند. البته امسال اوضاع به این دلیل پیچیده شده که دادگاه استکهلم به تازگی شرکت نفت و گاز را موظف کرده 11 میلیارد مترمکعب گازی را که در زمان میانجیگری در بازار اوکراین به شرکت روس اوکرانرگو اختصاص داشته به این شرکت برگرداند.
علاوه بر این طرف اوکراینی باید بیش از یک میلیارد مترمکعب گاز به عنوان غرامت به خاطر عمل نکردن به تعهداتش به این شرکت بپردازد. اداره امنیت اوکراین هم تحقیقاتی را در رابطه با خسارت کلان وارد شده به کشور آغاز کرده است که برخی مقامات دولت یولیاتیموشنکو که در سال 2009 شرکت روس اوکرانرگو را از برنامههای انتقال گاز به اوکراین خارج کردند در این زمینه متهم هستند.
یکی از یاران نخست وزیر سابق اوکراین در گفتوگو با نیزاوپسمایاگاز یه تا اظهار داشت این پرونده جنبه سیاسی و تجاری دارد. به گفته وی دولت جدید اوکراین ضمن تبانی با شرک روس اوکرانرگو به طور عمده زمینه ورشکستگی شرکت نفت و گاز را ایجاد میکند.
قرارداد جدید گازی روسیه و اوکراین
هفته نامه «زرکالوندلی» اوکراین در گزارشی به ارایه اسنادی پرداخته است که شرکت نفت وگاز آن را برای گفت وگو با شرکای روسی ردباره انتقال گاز تهیه کرده بود.
بر پایه این اسناد، بهای گاز وارداتی از روسیه میتواند با کمک تخفیف های بازرگانی که در قراردادهای اروپایی مورد استفاده قرار میگیرد، کاهش یابد. تخفیف در حجم تحول گاز،سهم مصرفی در بازارهای داخلی و تخفیف فصلی از جمله این تخفیفها به شمار میرود.
شرکت نفت و گاز اوکراین بر این باور بوده است که بهای گاز وارداتی از شرکت گاز پروم به مراتب بیش از بهای دیگر سوختهای جایگزین است، همچنین بند مربوط به پرداخت جریمه به روسیه در صورت مصرف نکردن حجمن گاز ماهانه باید از این قرارداد حذف شود.
بر پایه قرارداد گاز ماهانه باید از این قرارداد حذف شود. بر پایه قرارداد گازی میان دو کشور، گاز بهای هر ماه نباید پس از هفتم ماه بعدی پرداخت شود؛ به همین منظور کی پف تغییر مدت زمان پرداخت گازبهای ماهانه به مسکو را درخواست کرده است.
میکولای آزاروف نخست وزیر اوکراین پیشتر با بیان این که به توافق نرسیدن با طرف روسی درباره بهای گاز منجر به بورز مشکلات بسیاری برای اوکراین میشود اعلام کرده بود: بهای گاز وارداتی از روسیه هر سه ماه افزایش مییابد وی گفته بود با در نظر گرفته مالیتت و هزینههای ترانزیت آن، هزینه واردات یک هزار مترمکعب گاز برای کی پف به طور کلی 450 دلار خواهد بود و این امر به توقف تولید در بخش پتروشیمی این کشور منجرمیشود.
شرکت نفت و گاز اوکراین و گاز پروم چندی پیش توافق کرده بودند که صادرات گاز روسیه به اوکراین در سال جاری میلادی از 33 میلیارد و 750 میلیون مترمکعب به 36 میلیارد و 500 میلیون مترمکعب افزایش یابد. شرکت گاز پروم اعلام کرده بود توافق برای افزایش میزان صادرات گاز به اوکراین به تامین امنیت ترانزیت گاز روسیه از مسیر اوکراین به اروپا کمک میکند چندی پیش ایگور سچین معاون نخست وزیر روسیه از بررسی امکان کاهش بهای گاز صادراتی به اوکراین در ازای حضور در پروژههای انرژی این کشور خبرداد.
وی بیان داشت: یکی از مسایل مرود بحث مقامهای روسی به طور قطع امکان کاهش بهای گاز صادراتی به اوکراین است. شرکت روسی گاز پروم و شرکای اوکراینی در تاریخ 27 فروردین 1389 موفق شدند به توافق جدید گازی دست یابند.
این توافقها براساس پیشنهادهای ویکتور یانوکوویچ، رئیس جمهور اوکراین برای ایجاد یک ساختار جدید قیمت گذاری گاز حاصل شده است. سخنگوی دولت روسیه با بیان این که این توافقنامههای مربوط به گازبها براساس یک مصوبه دولتی رسمی شکل میگیرد، افزود: براساس این موافقتنامه اوکراین در سه ماه نخست امسال بابت واردات هر یک هزار مترمکعب گاز از روسیه 305 دلار به این کشور پرداخت کرده؛ این در حالیست که این میزان در سه ماه دوم امسال به 330 دلار به ازای هر یک هزار مترمکعب گاز افزایش یافته است.
یکی از نکات جالب توجه این مساله است که مالیات گمرکی برای گاز روسی که به اوکراین تحویل داده میشود مساوی صفر شده است . ولادیمیر پوتین نخست وزیر روسیه این سند را به امضا رساند. بر طبق این سند مالیات گمرکی صفر در رابطه باتحویل گاز روسی به حجم تا 30 میلیارد متر مکعب در سال 010 و تا 40 میلیارد مترمکعب در دوره بین سال 2019 ـ 2011 در نظر گرفته شده است. مفاد این سند بر طبق مصوبه حقوقی به تاریخ اول آوریل سال210 میتواند به اجرا گذاشته شود.
مالیات گمرکی صفر امکان خریدگاز روسیه به قیمت ارزان تر را برای اوکراین فراهم میکند این توافق در چارچوب دیدار کاری دمیتری مدودوف رئیس جمهور روسیه از خارکوف در تاریخ 21 آوریل حاصل شد. اوکراین برای واردات هر یک هزار مترمکعب گاز از روسیه، 330 دلار به این کشور پرداخت میکند که بر پایه توافق گازی میان دو کشور بهای گاز وارداتی اوکراین از روسیه براغی هر یک هزار مترمکعب، 100 دلار کاهش یافته است.
بنابارین، اوکراین در سال جاری میلادی 30 میلیارد مترمکعب و در خلال سالهای آینده 40 میلیارد مترمکعب گاز از روسیه واردمی:ند. در همین حال، در ازای کاهش گاز بها، روسیه و اوکراین درباره تمدید توافقنامه حضور ناوگان روسیه در بندر سواستوپل اوکراین در دریای سیاه به مدت 25 سال پس از پایان موعد این توافقنامه در سال 2017 به توافق رسیدند که احتمال دارد این توافقنامه به مدت پنج سال دیگر تمدید شود.
روزنامه روسی و دومووستی اول اردیبهشت 1389 گزارش داده بود که روسیه احتمال دارد در ازای کاهش بهای گاز صادراتی به اوکراین، بخشی از سهام شرکت هواپیماسازی آنتونوف اوکراین را در اختیار بگیرد. این روزنامه به نقل از یک مقام آگاه دولت روسیه اعلام کرده بود: شرکت هواپیمایی روسیه احتمال دارد حدود 50 درصد از سهام این شرکت هواپیماسازی را به عنوان بخشی از توافق میان اوکراین و روسیه درباره کاهش گاز بها به خود اختصاص دهد.
دفتر مطبوعاتی شرکت نفت و گاز اوکراین روز 14 خرداد اعلام کرد: این شرکت برای واردات گاز روسیه بیش از 730 میلیون دلار به شرکت روسی گازپروم پرداخت کرده است.
ترانزیت گازی اوکراین
مساله ترانزیت گاز از جمله مباحث کلیدی در عرصه صنعت گاز است که میتواند در بازیهای بین المللی تاثیرگذار باشد. ویکتور یانوکوویچ، رئیس جمهور اوکراین روز 14 خرداد گفت کشورش قصد دارد بانوسازی شبکه ترانزیت گاز،اجازه ندهد حجم گاز انتقالی روسیه به اروپا از خاک این شکور به کمتر از 120 میلیارد مترمکعب در سال کاهش یابد.
اوکراین همچنین آماده است تا با تشکیل یک کنسرسیوم حجم ترانزیت گاز روسیه از مسیر اوکراین به اروپا را به 200 میلیارد مترمکعب در سال افزایش دهد. در صورتی که روسیه واتحادیه اروپا علاقه مند به افزایش ترانزیت گاز روسیه از مسیر اوکراین به اروپا باشند ما آماده بررسی و مطالعه این طرح هستیم ما این پیشنهاد را ارایه داده و می گوییم که اجرای چنین طرحی (افزایش مرحلهای حجم صادرات گاز به اروپا به 200 میلیارد مترمکعب در سال ) امکان پذیر است.
لازم به ذکر است که شبکه ترانزیت گاز اوکراین، دومین شبکه بزرگ ترانزیت گاز اروپا و مسیر اصلی عرضه گاز روسیه به مصرف کنندگان اروپایی به شمار میرود. شبکه ترانزیت گاز اوکراین 37 هزار و 500 کیلومتر طول دارد و دارای 71 ایستگاه تقویت فشار و 13 مخزن زیرزمینی ذخیره گاز به حجم 32 میلیارد مترمکعب است.
این شبکه سالانه 141 میلیارد مترمکعب گاز روسیه را از مسیر اوکراین به کشورهای اروپایی صادر میکند همچنین دولت جدید اوکراین پیش تر از روسیه و اتحادیه اروپا درخواست کرده بود تا در شبکه ترانزیت گاز این کشور سرمایه گذاری کنند.
نوسازی شبکه ترانزیت گاز اوکراین در سه مرحله امکان پذیر است مرحله نخست شامل ساخت خطوط لوله «بوهورود چانی ـ اوژگورد» مرحله دوم شامل نوسازی شبکه ترانزیت گاز همزمان با عملیات انتقال گاز در شبکه و مرحله سوم ساخت خطوط لوله اضافی به موازات خط لوله موجود است که اجرای این پروژه 10 سال به طول خواهد انجامید.
در همین حال، اجرای مرحله نخست به دو تا سه سال و مرحله دوم نیز به سه تا چهار سال زمان نیاز خواهد داشت. از دیگر سوی، سه تا چهار سال زمان نیاز خواهد داشت. از دیگر سوی میکولای آزاروف، نخست وزیر اوکراین اعلام کرد: کمیسر انرژی اتحادیه اروپا و وزیر انرژی و سوخت اوکراین در بروکسل، پایتخت بلژیک درباره نوسازی شبکه ترانزیت گاز این کشور دیدرا و گفتوگو خواهند کرد.
وی اظهار داشت: مطمئن هستم که در تابستان امسال تصمیمات نهایی درباره نوسازی شبکه ترانزیت گازاوکراین گرفته میشود کاترین اشتون مسئول روابط خارجی اتحادیه اروپا هم در این زمینه گفت: نوسازی شبکه ترانزیت گاز اوکراین از نظر سیاسی و اقتصادی رای اتحادیه اروپا از اهمیت ویژهای برخوردار است، زیرا این شبکه امنیت ترانزیت گزا به این قاره را در آینده تضمین میکند.
پایگاه خبری کیپف پست اوکراین نیز با اعلام این مطلب به نقل از رئیس جمهور اوکراین گزارش داد: هزینه نوسازی شبکه ترانزیت گاز اوکراین 500 تا 600 میلیون دلار خواهد بود و این کشور قصد دارد از روسیه و اتحادیه اروپا دعوت کند تا در نوسازی این شبکه گازی حضرو یابد.
آزاروف نخست وزیر اوکراین هم دراین رابطه اظهار داشت: امکان حضور روسیه و اتحادیه اروپا برای سرمایه گذاری در پروژه نوسازی شبکه خطوط لوله گازی اوکراین وجود دارد. کاهش 30 درصدی بهای گاز صادراتی روسیه به اوکراین، صرفه جویی حدود 3 میلیارد دلاری را در سال جاری میلادی برای ما به همراه خواهد داشت که منجر به تغییراتی در بوده امسال این کشور میشود.
توافق گازی دو کشور سرمایهگذاری 40 میلیارد دلاری را ظرف 10 سال آینده برای روسیه به همراه دارد که بخشی از این هزینهها با تمدید قرار داد حضور ناوگان روسیه رد بندر سواستوپل اوکراین در دریای سیاه جبران میشود.
ادغام دو شرکت روسی گاز پروم و نفت و گاز اوکراین
در کنار مسایل مربوط به قرارداد نوین گازی روسیه واوکراین و همچنین ترانیت گازی،پیشنهاد نخست وزیر روسیه در خصوص ادغام دو شرکت روسی گاز پروم و نفت و گاز اوکراین نیز حائز اهمیت استو دیمیتری پسکوف، سخنگوی نخست وزیر روسیه نیز با مناسب ارزیابی کردن پیشنهاد ادغام دو شرکت گاز پروم ونفت و گاز گفت: ادغام این دو شرکت نشان میأهد که روسیه آماده توسعه همکاریهای خود با اوکراین است.
رئیس شرکت گاز پروم نیز با بیان این که این شرکت و شرکت نفت وگاز آماده بررسی مبادله اموال هستند اظهار داشت: روسیه به سرمایهگذاری در شبکه ترانزیت گاز اوکراین و اوکران نیز به دستیابی،به منابع انرژی روسیه علاقه مند است در همین حال ، ویکتویانوکوویچ نخست وزیر اوکراین پیشتر اعلام کرده بود: در صورت سرمیاهگذاری روسیه در پروژه نوسای شبکه خطوط لوله گاز این کشور، سالانه 6 میلیارد دلار به درآمدهای این کشور افزوده میشود اما وی در خصوص مساله اذغام این و شرکت گازی اظهار داشت: پیشنهاد رئیس جمهور روسیه برای ادغام دو شرکت گاز پروم روسیه و نفت و گاز اوکراین عملی نیست.
وی در گفتوگو با شبکه خبری بیبیسی گفت: این ادغام تحت هیچ شرایطی امکان پذیر نیست. تحلیلگران میگویند که پیشنهاد ادغام این دو شرکت به معنای آن است که شرکت روسی گاز پروم بزرگترین شرکت گازی جهان شرکت نفت و گاز اوکراین را به طور کلی تحت سلطه خود قرار دهد.
در نهایت الکسی میلر، رئیس شرکت روسی گاز پروم روز 29 خرداد 1389 اظهار کرد: تاسیس یک سرمایه گذاری مشترک از سوی دو شرکت گاز پروم و نفت و گاز اوکراین تنها در صورتی امکان خواهد داشت که این دو شرکت درباره پیشنهاد ادغام به یک توافق دست یابند.
سهم هر یک از دو شرکت گاز پروم و نفت و گاز در این سرمایهگذاری مشترک به طور مساوی 50 ـ 50 خواهد بود. به دنبال گرم شدن روابط روسیه و ا وکراین، رئیس شرکت روسی گاز پروم پیشتر از احتمال تشکیل یک شرکت سرمایهگذاری مشترک میان این دو شرکت و شرکت نفت و گاز اوکراین خبرداده بود. رئیس شرکت گاز پروم همچنین گفته بود: در صورتی ادغام دو شرکت گاز پروم روسیه و نفت و گاز اوکراین، ممکن است شرکت گاز پروم تمام بودجه لازم برای نوسازی شبکه ترانزیت گاز اوکراین، را تامین کند، این در حالی است که نخست وزیر روسیه چندی پیش ادغام دو شرکت گاز پروم و نفت و گاز را پیشنهاد داده بود.
سخنگوی نخست وزیر روسیه، دیمیتری پسکوف، نیز با مناسب ارزیابی کردن پیشنهاد ادغام دو شرکت گاز پروم ونفت و گاز گفته بود: ادغام این دو شرکت نشان میدهد که روسیه آماده توسعه همکاریهای خود با اوکراین است.
* مریم زادخواست - کارشناس امور بین الملل شرکت ملی گاز ایران
