محمد علی زمان خانی - امروزه عرضه، تولید و ترانزیت گاز طبیعی در دیپلماسی خارجی کشورهای مختلف جهان تعاریف جدیدی پیدا کرده است به طوری که در سالهای اخیر گفتمان غالب دیپلماسی انرژی با محوریت گاز پیگیری می شود.
از سوی دیگر در اصول اولیه امنیت انرژی گاهی جایگاه مسیر خطوط لوله نفت و گاز به حدی اهمیت می یابند که در شکل گیری ساختارهای سیاسی و اقتصادی کشورهای تولید کننده، مصرف کننده و ترانزیت کننده انرژی هم نقش اساسی بازی می کنند.
از سال 1374 شمسی با ساخت خط لوله انتقال گاز ترکمنستان به ایران موسوم به "کربچه – کردکوی" به طول تقریبی 200 کیلومتر فصل جدیدی برای توسعه همکاریهای اقتصادی و منطقه ای این 2 قطب گازی جهان به مدت 25 سال گشوده شد.
بر اساس توافق چهارده سال گذشته شرکت ملی گاز و ترکمن گاز، کربجه به عنوان نقطه آغاز قرارداد در خاک ترکمنستان و کردکوی نیز به عنوان نقطه تحویل گاز در خاک ایران مشخص شد و به این ترتیب واردات گاز ایران از ترکمنستان از سال 1376 آغاز و به تدریج تا سال 1379 به 3.3 میلیارد مترمکعب و در سالهای اخیر به 6 میلیارد مترمکعب افزایش یافت.
اما تجارت نوپای گازی دو همسایه در زمستان سال 1386 پس از توقف صادرات گاز به ایران توسط ترکمنستان (به بهانه تعمیرات تاسیسات گازی چایلوک) با یک سکته خفیف مواجه شد که امضای قراردادی جدید گازی در تابستان سال گذشته زمینه بلند پروازی بیشتر برای این دو همسایه را در بازهای جهانی فراهم کرده است.
افتتاح دولت آباد – سرخس با حضور احمدی نژاد و محمداف
کارشناسان اقتصادی از شانزدهم دی ماه سال 1388 به عنوان یک روز تاریخی در توسعه همکاریهای گازی تهران – عشق آباد یاد می کنند به طوری که در این روز با حضور محمود احمدی نژاد و قربانقلی بردی محمداف روسای جمهور 2 کشور فاز اول خط لوله گاز "دولت آباد – سرخس" به طوری رسمی به بهره برداری رسید.
با راه اندازی این خط لوله 35 کیلومتری که از ظرفیت انتقال روزانه 5 میلیون متر مکعب گاز برخوردار است زمینه برای افزایش سقف مبادلات گازی دو کشور تا سقف 14 میلیارد متر مکعب در سال فراهم شد.
در حال حاضر هم ساخت فاز دوم این خط لوله گاز از پالایشگاه شهید هاشمی نژاد تا منطقه سنگ بست خراسان مراحل پایانی خود را پشت سر می گذارد که با تکمیل این خط لوله 120 کیلومتری علاوه بر افزایش پایداری شبکه ملی گاز، امکان ترانزیت گاز ترکمنستان به سایر خریداران ثالث فراهم می شود.
بر اساس برنامه زمان بندی اعلام شده از سوی شرکت ملی گاز ایران پیش بینی می شود ساخت فاز دوم خط لوله دولت آباد – سرخس تا پیش از زمستان امسال فراهم شود که در این صورت با افزایش حجم گاز وارداتی از ترکمنستان میزان واردات گازوئیل در ماه های پایانی سال کاهش می یابد.
بازی برد- برد با امضای یک الحاقیه جدید
خرداد ماه امسال به موازات پیاده سازی توافق های گذشته گازی ایران و ترکمنستان، 2 کشور الحاقیه جدیدی را امضا کردند که از این الحاقیه به عنوان بازی برد –برد 2 کشور در بازار پیچیده گازی یاد می شود.
بر اساس این توافق جدید علاوه بر افزایش حجم تبادلات گازی دو کشور تا سقف سالانه 20 میلیارد متر مکعب (40 میلیون متر مکعب در روز)، امکان ترانزیت گاز این همسایه شمالی از منطقه امن ایران به خریداران ثالث همچون ترکیه، چین، پاکستان، هند و کشورهای حاشیه خلیج فارس فراهم می شود.
ارتقا جایگاه ایران در تجارت جهانی گاز، کاهش هزینه های عملیاتی انتقال گاز از جنوب به شمال کشور، توقف واردات فرآورده های نفتی برای تامین سوخت نیروگاههای برق و استحکام موقعیت ایران به عنوان کریدور ژئوپولیتیکی و ژئواکونومیکی منطقه خاورمیانه از مزیتهای منحصر به فرد این توافق جدید به شمار می روند.
همچنین اخیرا پیشنهاد دیگری در دستور کار مقامات گازی ایران و ترکمنستان برای "سوآپ" گاز قرار گرفته که پیش بینی می شود با نهایی شدن جزئیات قراردادی این طرح چشم انداز روشنی در فراسوی همکاریهای این 2 قطب گاز جهان در بلند مدت ایجاد کند.
مشارکت ایران و ترکمنستان برای حضور در حیاط خلوت گازی روسیه
به اعتقاد کارشناسان اجرای طرح خط لوله نابوکو و سیاست کشورهای مختلف اروپایی برای خودکفایی از واردات گاز روسیه می تواند منجر به یک مشارکت سودآور برای ایران و ترکمنستان در سالهای آینده شود.
نگاهی به وضعت موجود پروژه خط لوله نابوکو نشان میدهد، با وجود حضور پنج کشور مصرف کننده بلغارستان، ترکیه، رومانی، مجارستان و اتریش در مسیر این خط لوله یکهزار و کیلومتری گاز اما هنوز با هیچ کشور گازی خیزی برای تامین گاز قراردادی امضا نشده است.
از سوی دیگر کشورهای منطقه یورو به دنبال پیدا کردن جانشینی برای تامین گاز خود به جای روسیه هستند، زیرا سالانه یک درصد به مصرف گاز اروپا اضافه میشود به طوری که آنها تا سال 2030 میلادی سالانه به 700 میلیارد متر مکعب گاز نیاز خواهند داشت.
از این رو تامین بلند مدت گاز مورد نیاز اروپا فقط از طریق کشورهایی همچون ایران، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان امکان پذیر خواهد بود که با توجه به سطح ذخایر گاز آذربایجان در شرایط فعلی ایران و ترکمنستان تنها گزینه ساکنین قاره سبز برای بهره برداری طولانی مدت از خط لوله نابوکو به شمار می رود.
این در حالی است که بررسی آخرین گزارش های رسمی منتشر شده در مورد میزان حجم ذخایر گاز طبیعی ایران و ترکمنستان هم ریسک پایین استفاده از ذخایر گاز این دو شریک را برای پر کردن لوله های خالی از گاز ناباکو را تایید می کند.
به طوری که ایران و ترکمنستان به ترتیب از 29 تریلیون و 61 میلیارد متر مکعب و 95 تریلیون فوت مکعب ذخایر گاز طبیعی برخوردار هستند که وجود این حجم عظیم از ذخایر هیدروکربوری توسعه همکاریهای 2 جانبه این دو کشور در بلند مدت را تضمین می کند.
