اروین برازنده - با وجود همه فراز و نشیبهای مذاکرات خط لوله صلح، گازهای ترش پارس جنوبی تا یکهزار و 280 روز آینده (فروردین 1393) به پاکستان خواهد رسید اما باید دید هند هم با وجود نیاز جدی به انرژی در سالهای پیش روی برای تامین گاز مورد نیازش از ایران چه راهی را انتخاب خواهد کرد.
به گزارش پانا نیوز، طرح خط لوله صادرات گاز ایران به پاکستان و هند که گوشه چشمی نیز به کشورهای شرق دور و چین داشت، از سال 1993 مطرح و در سال 1994 میلادی به پای مذاکره کشیده شد.
در آن سال هند برای تامین نیاز روز افزون انرژی و ایران برای توسعه بازارهای صادراتی گاز طبیعی خود پای میزمذاکره نشستند و مسایل اولیه برای ساخت خط لوله دو هزار و 777 کیلومتری انتقال گاز را به بحث گذاشتند.
در حین مذاکرات اولیه موضوع امکان صادرات گاز بهطور همزمان به پاکستان مطرح شد؛ بنابراین در چند سال نخست مذاکرات، به دلیل اختلافات دیرینه و سیاسی دو کشور پاکستان و هند و درنتیجه عدم تمایل آنها برای رودررویی درقالب یک نشست مشترک، جلسات دوجانبه و جداگانه بین ایران ـ پاکستان و نیز ایران ـ هند برگزار میشد که توسط ایران اطلاعات بهدست آمده به اطلاع دو کشور میرسید.
خط لولهای که با رویای صلح پیش رفت
پس از طرح این مذاکرات از اوایل دهه 90 میلادی، خواه ناخواه برای صادرات گاز ایران به پاکستان و از پاکستان به هند نیاز به ایجاد ارتباطی بین دو کشور بود و از آنجا که تصور میشد این خط لوله مبنایی شود برای کاهش میزان تنش و تشنج میان هند و پاکستان، به همین دلیل حدود یک دهه پس از آغاز مذاکرات خط لوله صلح نام گرفت.
سرانجام هند و پاکستان در اوایل سال 2006 میلادی ( 1384 شمسی) در نشست دو جانبهای که با یکدیگر داشتند و طی آن بر آغاز عملیات اجرایی پروژه خط لوله صلح از سال 2007 میلادی و آغاز به کار فعالیت آن از سال 2011 میلادی تاکید کردند، حاضر به برگزاری اولین نشست سهجانبه در تهران شدند.
با وجود تلاشهای چهار ساله ایران در نشستهای سهجانبه ایران، پاکستان و هند برای امضای قرارداد سه جانبه صادرات گاز به این دو کشور، ولی بهدلیل تعلل هند، سرانجام در خرداد سال گذشته قرارداد صادرات گاز بهصورت دوجانبه بین ایران و پاکستان به امضا رسید.
در این رابطه از سال 1384 به بعد بارها مذاکرات سهجانبه صادارت گاز به مراحل نهایی رسید ولی هر بار به دلیل اختلاف پاکستان و هند و تنشهای ایجاد شده بین این دو کشور بر سر مسایل صنعتی و بازاری از یکطرف و فشارهای آمریکا بر این دو کشور بهویژه هند برای جلوگیری از پیشرفت مذاکرات از طرف دیگر، امضای قرارداد سه جانبه به تعویق افتاد.
این تعویقها در شرایطی ایجاد میشد که دو کشور طرف معامله با ایران در زمره پرجمعیتترین کشورهای جهان هستند و نیاز آنها به گاز طبیعی به عنوان یک منبع سودمند انرژی محرز بود. بهاین ترتیب در مذاکرات ساخت خط لولهای که به زعم بسیاری از دست اندرکاران بخش انرژی، بهعنوان عاملی برای تامین نیاز این کشورها و برقراری صلح و پایان درگیری ها برای تامین نیاز انرژی در منطقه شناخته میشد، هند هربار از حضور به بهانهای از حضور در نشستهای سه جانبه سر باز میزد.
باوجود فشارهای آمریکا بر هند در راستای انصراف حضور در خط لوله صلح، مشخص بود که هند در این پروژه حضور نخواهد داشت، ولی مقامات هندی این موضوع را هیچگاه بهصورت رسمی اعلام نکردند و هر بار به بهانههای مختلفی همچون عدم توافق با پاکستان در مورد هزینه انتقال گاز، حق ترانزیت و نبود امنیت خط لوله یا اختلاف قیمت گاز با ایران از شرکت در جلسات طفره میرفتند.
ادامه مذاکرات گازی 2 همسایه در غیاب هند
بهگونهای که عدم حضور هند در جلسات سه جانبه بسیاری از تحلیل گران بازار انرژی را به این فکر فروبرد که تعلل هند در امضای قرارداد خط لوله به دلیل حمایت از آمریکا در تحریم ایران و تحمیل فشار اقتصادی به این سرزمین است.
برخی دیگر بر این باور بودند که هند از امضای قرارداد تا حل شدن اختلاف غرب با ایران سر باز می زند؛ بنابراین درخواستها یا دعوتهای مکرر از نمایندگان بخش انرژی هند برای حضور در جلسات مرتبط با خط لوله صلح نتیجهای در پی نخواهد داشت.
بعضی ادعا کردند حتی در صورت قبول دعوت برای حضور در جلسات، هند درخواستهایی را مطرح می کند که از طرف ایرانیان غیر قابل قبول باشد و خود به خود نهایی شدن قرارداد به تعویق خواهد افتاد.
اما با وجود همه این گمانهزنیها درنهایت پس از خروج هند از مذاکرات در سال 1387، مذاکرات ایران و پاکستان مجددا دوجانبه در پیش گرفته شد تا پاکستان در تاریخ 30 اسفند سال 1387 به طور رسمی موافقت خود را با فرمول پیشنهادی ایران در پروژه صادرات گاز به آن کشور اعلام کرد.
این اعلام توافق از سوی کمیته همکاری اقتصادی پاکستان (ECC)، متشکل از چندین وزیر انجام شده که برای تایید نهایی موافقت، مراتب به هیات دولت کشور پاکستان ارجاع داده شد و مورد پذیرش آنان قرار گرفت.
پاکستان گوی سبقت را از هند ربود
سرانجام در سوم خرداد سال گذشته قرارداد صادرات گاز ایران به پاکستان به مدت 25 سال و برای ظرفیت انتقال روزانه 21.5 میلیون متر مکعب گاز به پاکستان امضا و زمان اجرای آن عملا 4.5 سال در نظر گرفته شد.
روسای جمهور دو کشور نیز بیانیهای تحت عنوان چارچوب همکاریهای بین دولی ایران و پاکستان به امضا رساندند که در آن، در مورد صادرات گاز و همچنین اجازه ایران برای صدور گاز به هندوستان در آینده و موارد مترتب آمد.
بهاین ترتیب خط لولهای که درمذاکرات سهجانبه قرار بود بهطول دو هزار و 700 کیلومتر گاز صادراتی ایران را از مسیر پاکستان به هند منتقل کند و برآورد میشد یکهزار و یکصد کیلومتر آن در ایران، یکهزار کیلومتر در پاکستان و ۶۰۰ کیلومتر در هند باشد، دچار تغییراتی شد.
همچنین از نظر ظرفیت، طرح اولیه برای صادرات روزانه ۱۵۰ میلیون متر مکعب گاز ایران به هند و پاکستان بود که ۹۰ میلیون متر مکعب آن برای هند و ۶۰ میلیون متر مکعب آن برای پاکستان در نظر گرفته شده بود.
دراین قرارداد قیمت پایه گاز صادراتی به پاکستان، معادل قیمت گاز صادراتی به ترکیه در نظر گرفته شد، بهطوری که تفاوت قیمتها در بعد مسافت و هزینههای آن خواهد بود؛ بهعبارت دیگر پایه قیمت وابسته به قیمت ال.ان.جی وارداتی ژاپن است یعنی محاسبه معکوس ال.ان.جی درکشور ژاپن به عنوان خریدار و افزودن هزینه حمل، قیمت نهایی را تشکیل میدهد. از سوی دیگر زمان مرور بر قیمت یک سال پس از تحویل گاز به پاکستان توافق شد.
پس از آن در پانزدهم خرداد سال 1388 قرارداد صادرات گاز به پاکستان به طور رسمی بین دو کشور در ترکیه مبادله و دو روز بعد توافقنامه فروش گاز ایران به پاکستان در استانبول امضا شد؛ این توافقنامه به این دلیل در کشور ثالث به امضا رسید که تحت قوانین فرانسه است و درصورت بروز اختلاف هیچ یک از دوکشور از مزیت قانونی برخوردار نخواهند بود.
قرارداد صادرات گاز به منظور نافذ شدن، نیاز به انجام اقداماتی از جمله مبادله قرارداد عملیاتی و توافق رئوس ترانزیت گازاز پاکستان به هندوستان و کسب مجوزهای لازم از سوی مقامات رسمی دو کشور داشت که بهاین منظور نشستهای دوجانبه در پاییز و زمستان سال گذشته ادامه یافت.
در نهایت قرعه این مذاکرات صادرات گاز ایران که با هندیها آغاز شده بود، درپایان بهنام پاکستان افتاد و در بیستوسوم خرداد امسال با تنفیذ قرارداد نهایی و مقرر شد تا ایران از فروردین 1393 (سال 2014 میلادی) روزانه 21.5 میلیون متر مکعب معادل 7.8 میلیارد متر مکعب در سال، گاز طبیعی به پاکستان صادر کند.
منبع تامین گاز صادراتی به پاکستان میدان گازی پارسجنوبی است که از طریق خط لولهای به قطر 56 اینچ و به طول یکهزار و 100 کیلومتری از عسلویه آغاز شده و با عبور از استانهای بوشهر، هرمزگان، کرمان و سیستان و بلوچستان تا مرز ایران پاکستان ادامه پیدا میکند.
بخش عمده این خط لوله در ایران از عسلویه تا ایرانشهر تکمیل شده است. ظرفیت انتقال این خط لوله روزانه 110 میلیون مترمکعب گاز است که 50 میلیون متر مکعب به مصرف داخلی و 60 میلیون مترمکعب به صادرات اختصاص داده شده است.
در این رابطه همچنین با نافذ شدن قرارداد، ساخت فاز دوم خط لوله هفتم سراسری به طول 400 کیلومتر در مسیر ایرانشهر- چابهار- مرز پاکستان، کلید خورد.
همچنین در اواخر تیر ماه امسال یک الحاقیه جدید برای قرارداد گازی ایران و پاکستان امضا شد که براساس آن در صورت توافق مقامات تهران – پاکستان، سقف صدور گاز در این قرارداد نزدیک به 10 میلیون متر مکعب در روز افزایش مییابد.
چین و هند مشتری آینده صلح گازی
از سوی دیگر بهدنبال امضای قرارداد صادرات گاز به پاکستان، مذاکراتی مبنی بر امکان انتقال بخشی از گاز صادراتی ایران ازطریق خط لوله گاز صادراتی گاز به پاکستان به چین مطرح شد که مورد توجه پاکستان قرار گرفته است.
طرف چینی که یک شرکت بزرگ در آن کشور است، چندی پیش با ایران مذاکراتی انجام داده که براساس اطلاعات رسیده انجام برخی مذاکرات با پاکستان را نیز آغاز کرده است؛ به این منظور شرکت چینی باید ابتدا مذاکرات با طرف پاکستانی را نهایی کند که در آن صورت با آماده شدن زیرساختها، در رابطه با تامین گاز با ایران نیز مذاکراتی انجام خواهد شد.
البته پس از امضای قرارداد ایران و پاکستان، هند نیز باوجود فشارهای آمریکا بیکار ننشسته و بهدنبال راهکارهای جدیدی برای واردات گاز ایران به کشورش است. در این باره یک شرکت هندی برای فروش گاز از مسیر دریای عمان به هند درخواست کرده بود که مسئولان ایرانی نیز از امکان فروش دریایی گاز به این کشور به صورت FOB در منطقه خلیج فارس خبر دادند.
این شرکت هندی که در رابطه با تعبیه خط لوله زیر آبهای خلیج فارس و دریای عمان علاقه بسیاری داشته نسبت به ساخت خط لوله زیر دریایی برای انتقال گاز از ایران به هند اعلام آمادگی کرد. به این ترتیب شروع خط لوله انتقال گاز ایران میتواند از دریای عمان باشد و از طریق آبهای عمیق اقیانوس هند ادامه پیدا کند تا به هند برسد. بنابراین خریدار گاز خود باید با شرکت احداث کننده خط لوله قرارداد انتقال گاز را امضا کند و این در حالی است که گاز ایران در ابتدای خط لوله قابل تحویل است.
با وجود همه فراز و نشیبهای مذاکرات خط لوله صلح، گازهای ترش پارس جنوبی تا یکهزار و 280روز آینده (فروردین 1393 ) به پاکستان خواهد رسید اما باید دید هند هم با وجود نیاز جدی به انرژی در سالهای پیش روی برای تامین گاز مورد نیازش از ایران چه راهی را انتخاب خواهد کرد.
